موومان پنج‌ُم

قاعدتن اين را ديگر اکثرمان می‌دانيم که يکی از مشکلات بزرگ ايران، وجود نفت است. البته در اين مورد می‌توان بحث کرد. مثلن اين که اگر نفت نداشتيم، سرنوشت‌ای مانند کشور دوست و برادر افغانستان می‌داشتيم يا خير. ولی اين نوشته قرار نيست به طور دقيق به اين موضوع بپردازد.
به صورت خلاصه بخواهم بگويم، ماجرا اين است که تعداد به مراتب بيش‌تری از کشورهايی که دارای منابع طبيعی غنی هستند، وضعيت اقتصادی ضعيف‌ای دارند و از نظام‌های ديکتاتوری رنج می‌برند. اقتصاددانان به اين موضوع نفرين منابع (Resource curse) می‌گويند. خيلی مختصر، عمده‌ی دليل‌اش را انباشت ثروت در دست طبقه‌ای خاص (که علی‌القاعده دولت را هم کنترل می‌کنند) و در نتيجه عدم نياز دولت به مردمان‌اش (منابع انسانی) می‌دانند که اين‌ها به فساد اقتصادی و سياسی می‌انجامد. ايران خودمان نمونه‌ی بسيار آشکارش است. مخصوصن که اين نفرين بيش‌تر در مورد منابع‌ای مانند نفت گريبان کشورها را می‌گيرد.
اين نوشته اما قرار است کلی‌تر باشد و در مورد اميد به خلاص شدن نه تنها مردمان کشورهای درگير اين نفرين، بلکه کل جهان از معضل فعلی انرژی باشد. نه که من اطلاعات خاصی در اين مورد داشته باشم يا موضوع‌ای باشد که روی‌اش کار کنم، تنها جزو علايق جنبی‌ام است و دوست دارم اطلاعات مختصرم را به اشتراک بگذارم.
به نظر چند سال‌ای است که کسانی که به موضوع نفت و آثار سياسی ناسالم‌اش و لزوم جای‌گزینی آن با نوع ديگری از انرژی می‌پردازند بیش‌تر و تأثيرگذارتر شده‌اند. ايده‌ی کلی اينان حول اين موضوع است که نفت ارزان، خيلی هم گران است. اين جمله را از زوی بیسک وام گرفتم. او که آينده‌نگر (Futurist) اسرائیلی-آمريکايی است، به اين موضوع اشاره کرده و يادآور شده که غرب و مخصوصن آمريکا هزينه‌ی هنگفت‌ای برای حضور نظامی در خاورميانه متقبل می‌شود، به حکومت‌های فاسد کمک می‌کند و هزينه‌های متعدد ديگری می‌پردازد تا قيمت نفت را پايين نگاه دارد. در حال‌ای که اگر تمام اين هزينه‌ها را محسوب کنيم، درخواهيم يافت که قيمت نفت به مراتب بيش از آن‌ای است که از اين کشورها خريده می‌شود. علاوه بر آن، اين پول‌های نفتی به حکومت‌های عقب‌افتاده، فاسد و ديکتاتوری‌ای چون سعودی‌ها و شیخ‌نشينان حاشيه‌ی خليج فارس اجازه‌ی ادامه‌ی حکومت می‌دهد، باعث تأمين مالی گروه‌های تروريست و افراطی اين مناطق و در نمونه‌ی ايران بحران‌زايی و کمک به افراطيون در منطقه و آسفالت کردن دهان ايرانيان ( ) را هم اضافه می‌کند.
اين همه البته جدای از اثرات مخرب نفت بر روی محيط زيست‌مان است که به تنهايی مسأله‌ای شايد مهم‌تر از جمع ديگر مسايل باشد.
آن‌چه افرادی مانند زوی بيسک پيش‌نهاد می‌دهند اين است که بايد در وهله‌ی اول به دنبال جای‌گزينی نفت کشورهای ديکتاتوری با کشورهای ديگر رفت. هم‌زمان بايد روی انواع منابع ديگر انرژی تحقيق کرد و به مرور نياز به نفت را از ميان برد. برای مثال در اين مقاله که در سال ۲۰۰۷ نوشته شده، جهان‌ای را پيش‌بينی کرده که در صورت پی‌گیری پيش‌نهادهای او به وجود خواهد آمد. برای مثال عنوان کرده که در صورت‌ای که پول‌های نفتی از دست حکومت ايران خارج شود، به انقلاب دوم در ۲۰۰۹ منجر می‌شود و حکومت‌ای دموکراتيک جای‌گزين خواهد شد. اين قسمت‌اش به طور خاص برای من جالب بود. اگر چه به آن ترتيب که او گفته بود پيش نيامد، ولی بالاخره تغييرات مهم‌ای از ۲۰۰۹ آغاز شد.
درست است که غرب هم‌چنان به سمت بی‌نياز کردن خود از نفت خاورميانه -آن چنان که بايد- حرکت نکرده، ولی در موردی مانند حکومت ايران با تحريم‌هايی که بعضن رسمن اعلام نشده ولی اعمال می‌شوند به درست‌ای به اين سمت پيش می‌رود.
نکته‌ی ديگری که برای‌ام جالب بود (به خاطر علاقه‌ام به اوباما) اين است که دولت اوباما با اين که با سرعت و جديت لازم در اين جهت حرکت نکرده، اما از قبل از انتخاب‌اش و در برنامه‌های انتخاباتی‌اش به اين مسایل توجه کرده بود. اين که لازم است به دنبال انرژی‌هايی غير از نفت بروند و آمريکا بايد شديدن در اين زمينه کار کند. مخصوصن که در اين مورد از کشورهايی مانند ژاپن عقب افتاده است. با این فاجعه‌ی نشت نفت در خليج مکزيک اين حرکت علی‌القاعده بايد سريع‌تر هم بشود.
برای مثال اين طرح‌ای بسيار جالب است که کار روی‌اش هم آغاز شده. امروز که از طريق خبرنامه‌ی کورزوایل-ای-آی خواندم‌اش، بسيار ذوق کردم. هم به خاطر جنبه‌ی تکنولوژیک‌اش و هم به خاطر اين که چنين کارهايی در سرنوشت مردمانی چونان مردم کشور ما تأثير خواهند گذاشت. مخصوصن که مشکلات گازهای مضرّ جو حاصل از سوختن سوخت‌های فسيلی را هم حل خواهد کرد.